समास

शब्दाच्या एकत्रीकरणास समास असे म्हणतात , तयार होणाऱ्या शब्दास सामासिक शब्द असे म्हणतात.
"सम + अस"  या संस्कृत धातूपासून समास हा शब्द तयार झाला असून त्याचा अर्थ एकत्र करणे असा आहे . 
उदा. बटाटे घालून केलेला वडा असे न म्हणता आपण बटाटेवडा असे म्हणतो . 

​

समासाचे प्रकार 
समासात कमीत कमी दोन शब्द किंवा पदे एकत्र येतात , दोन शब्दांपैकी कोणत्या पदाला  वाक्यात अधिक महत्व म्हणजे कोणत्या पदाबद्दल आपल्याला आधीक बोलायचे आहे यावरून समासाचे चार प्रकार पडतात.

​

ते पुढीलप्रमाणे 

 

1. पहिले पद प्रमुख असेल तर अव्ययीभाव समास.

2. दुसरे पद महत्वाचे असेल तर तत्पुरुष समास .

3. दोन्ही पदे महत्वाची असेल तर द्वंद्व समास .

4. दोन्ही पदे महत्वाची नसून त्यावरून तिसऱ्याच पदाचा बोध होत असेल तर बहुव्रीही समास .

​

1.अव्ययीभाव समास
जेव्हा समासातील पहिले पद  बहुदा महत्त्वाचे असते या या सामासिक शब्दाचा वापर क्रियाविशेषणासारखा केलेला असतो तेव्हा अव्ययीभाव समास होतो 
उदा. 

• यथाशक्ती - शक्तीप्रमाणे 

• प्रतिदिन - प्रत्येक दिवशी 

• प्रतिक्षण - प्रत्येक क्षणाला 

• आजन्म - जन्मापासून 

• यथान्याय - न्यायाप्रमाणे 

• यथाक्रम - यथाप्रमाणे 

• बिनधास्त - धास्ती शिवाय

• बेशक - शंका न घेता

• गैरहजर - हजेरी शिवाय 

• घरोघरी - प्रत्येक घरी 

• वारंवार - प्रत्येक वारी 

​

​

2.तत्पुरुष समास 

या समासातील  दुसरे पद  महत्वाचे असून  समासाचा विग्रह करताना विभक्ती प्रत्यय लिहावा लागतो .

उदा.

• महामानव - महान असलेला मानव 

• राजपुत्र - राजाचा पुत्र 

• तोंडपाठ - तोंडाने पाठ 

• गायरान - गाईचे रान 

• वनभोजन - वनातील भोजन 

• गुणहीन - गुणने हीन 

• सेवानिवृत्त -  सेवेतून निवृत्त 

• राजवाडा - राजाचा वाडा 

• शेतकरी - शेती करणारा 

• नाइलाज - इलाज नसलेला 

• घनश्याम -घनासारखा  श्याम 

• हिरवागार - खूप हिरवा 

• महाराष्ट्र - महान असे राष्ट्र 

• पंचवटी - पाच वाडांचा समूह 

• साखरभात - साखर घालून केलेला भात 

​

द्विगु समास 
ज्या कर्मधारय पहिले पद संख्याविशेषण असते व या सामासिक शब्दातून  एक समूह  सुचविला जातो त्यास द्विगु समास  म्हणतात 

उदा. 

• बारभाई - बारा भावांचा समुदाय 

• त्रैलोक्य -  तीन लोकांचा समुदाय 

• पंचवटी - पाच वाडांचा समूह 

• नवरात्र - नऊ रात्रींचा  समूह

• सप्ताह - सहा दिवसांचा समूह  

​

3.द्वंद्व समास 
ज्या समासातील दोन्ही पदे महत्वाची असतात त्यास द्वंद्व समास असे म्हणतात. 
द्वंद्व समासाचे ३ प्रकार पडतात
 

1. इतरेतर द्वंद्व समास 

2. वैकल्पिक द्वंद्व समास 

3. समाहार द्वंद्व समास 

​

इतरेतर द्वंद्व समास
या सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना आणि , व  या समुच्चयबोधक उभयान्वयी
अव्ययाचा वापर करावा लागतो यातील दोन्ही पदे महत्वाची असतात .

उदा. 

• आईवडील - आई आणि वडील 

• कृष्णार्जुन - कृष्णा आणि अर्जुन

• बहीण भाऊ - बहीण व भाऊ 

• विटी दांडू - विटी आणि दांडू 

• रामलक्ष्मण - राम आणि लक्ष्मण

 

वैकल्पिक द्वंद्व समास 
या सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना अथवा, किंवा  या समुच्चयबोधक उभयान्वयी
अव्ययाचा वापर करावा लागतो. यामध्ये विरुद्धार्थी शब्द असतात

उदा. 

• मागेपुढे - मागे किंवा  पुढे 

• बरेवाईट - बरे अथवा वाईट 

• खरेखोटे - खरे किंवा खोटे 

• पापपुण्य - पाप किंवा पुण्य 

• पंधरा सोळा - पंधरा किंवा सोळा

• छोट्यामोठ्या  - छोट्या किंवा मोठ्या 

​

समाहार द्वंद्व समास
ज्या सामासिक शब्दांचा विग्रह करतांना त्यातील तशाच प्रकारच्या आणखी शब्दांचाही आर्तभाव केला  जातो त्याला समाहार द्वंद्व समास असे म्हणतात 

उदा.

• चहापाणी - चहा पाणी वगैरे 

• चटणीभाकर - चटणी भाकर व इतर पदार्थ 

• खाणेपिणे -  खाणे पिणे व  इतर पदार्थ 

• चहापाणी - चहा ,पाणी व  इतर फराळाचे पदार्थ 

• भाजीपाला - भाजी , पाला व तत्सम वस्तू 

• केरकचरा - केरकचरा व इतर टाकाऊ पदार्थ 

• मीठभाकर - मीठ , भाकरी व इतर साधे खाद्यपदार्थ

​

4.बहुव्रीही समास
ज्या सामासिक शब्दांची दोन्ही पदे महत्वाची नसून तिसऱ्या पदाचा बोध होतो त्यास बहुव्रीही समास असे म्हणतात

उदा.

• लंबोदर - लांब उदर ( पोट ) असलेला

• गजानन - गजाचे आहे आनन ज्याला तो ( गणेश )